Μια ματιά στη σχέση μεταξύ βιβλίου και ταινίας

Όταν μιλάμε για μεταφορές βιβλίων στον κινηματογράφο, το πιο συνηθισμένο που λέμε ή ακούμε να μας λένε είναι : «Μα δεν έγινε έτσι στο βιβλίο!» Όμως η σχέση μεταξύ του βιβλίου και της ταινίας του, δεν περιορίζεται μόνο στο κατά πόσο η ταινία ακολουθεί πιστά το βιβλίο. Πρέπει να καταλάβουμε πως υπάρχουν πράγματα που ένα βιβλίο μπορεί να τα κάνει ενώ η ταινία δεν μπορεί, αλλά και το αντίστροφο: Τα βιβλία χρησιμοποιούν τις λέξεις για να μας διηγηθούν μια ιστορία. Οι ταινίες χρησιμοποιούν τις εικόνες. Δεν είναι όμως μόνο αυτό, οι ταινίες που προκύπτουν από κάποιο βιβλίο είναι …ταινίες, είναι ένα ξεχωριστό είδος τέχνης από το βιβλίο και έτσι πρέπει να αντιμετωπίζονται.

Για να κατανοήσουμε καλύτερα αυτή τη σχέση μεταξύ των βιβλίων και τις μεταφορές τους στον κινηματογράφο, θα πρέπει να κοιτάξουμε λίγο στο παρελθόν και στο πώς διαμορφώθηκε κι εξελίχθηκε η συγκεκριμένη βιομηχανία. Θα κοιτάξουμε τους τρόπους με τους οποίους η μεταφορά της λογοτεχνίας στον κινηματογράφο επηρεάζει την κοινωνία και τις αιτίες που προκαλούν επευφημίες ή αρνητική κριτική.

Ο Σαίξπηρ ήταν τυπικά ο πρώτος που μετέφερε τη λογοτεχνία στη σκηνή το 1600, όμως οι μεταφορές στον κινηματογράφο ήρθαν πολύ-πολύ αργότερα, από τον George Melies. Το 1902, ο Melies δημιούργησε την πρώτη ταινία επιστημονικής φαντασίας, βασισμένη στο βιβλίο του Ιουλίου Βερν “From the Earth to the Moon”, με τίτλο “A Trip to the Moon”. Μια ταινία που όχι μόνο θεωρείται ως μια από τις 100 καλύτερες ταινίες του 20ου αιώνα, όχι μόνο έχει μείνει στην ιστορία για τα ειδικά εφέ της και το animation, όχι μόνο γιατί είναι η πρώτη ταινία της κατηγορίας Sci-Fi, αλλά κι επειδή προκάλεσε μια αλυσιδωτή αντίδραση. Ο Melies συνέχισε να δημιουργεί υπέροχες ταινίες από πολύ γνωστά βιβλία, όπως Τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ και Ροβινσώνας Κρούσος. Από κει και μετά μπήκαν στο παιχνίδι πολλοί Γάλλοι και Ιταλοί, κι ακολούθησαν αργότερα και οι Αμερικανοί, μεταφέροντας στον κινηματογράφο ακόμα και ποιήματα και διηγήματα.

Ovi_greece_0517_042c.gifΟι μεταφορές βιβλίων στον κινηματογράφο έγιναν αποδεκτές με μεγάλο ενθουσιασμό, με τους κριτικούς να τις θεωρούν επιμορφωτικές για το κοινό και καινοτόμες στο χώρο. Ο D.W. Griffith είχε πει: «Οι πρώτες ταινίες έγιναν δεκτές με τόσο ενθουσιασμό όχι μόνο για την καινοτομία τους αλλά και γιατί προσέφεραν την υπόσχεση επιμόρφωσης του κοινού τους». Ο κριτικός κινηματογράφου Στίβεν Μπους είχε πει πως «ένα έπος που διαβάστηκε κι αγαπήθηκε από ολόκληρες γενιές αναγνωστών δεν μπορεί παρά να αγαπηθεί και ως κινηματογραφική παραγωγή. Εξάλλου η λέξη «κλασικό» έχει και κάποια σημασία. Τα πλεονεκτήματα ενός κλασικού θέματος έχουν αναγνωριστεί και εκτιμηθεί από πολύ λίγους ανθρώπους. Η μεταφορά τους στον κινηματογράφο δίνει την ευκαιρία σε αυτά τα έργα να γίνουν γνωστά σε ολόκληρο τον κόσμο.» Ο Τζακ Λόντον πίστευε πως οι ταινίες θα σπάσουν επιτέλους τα στενά όρια της φτώχειας και του περιβάλλοντος και θα παρέχουν παγκόσμια επιμόρφωση. Το περιοδικό Paramount είχε δημοσιεύσει γύρω στο 1915: «Τα μεγαλύτερα μυαλά αυτού του κόσμου έχουν μεταφέρει τα μηνύματά τους μέσω των βιβλίων ή των θεατρικών τους. Οι ταινίες προσφέρουν κι επιπλέον ευχαρίστηση.»

Η δημοτικότητα των ταινιών συνέχισε να αυξάνεται με τα χρόνια. Τόσο πολύ, που το 1939, σχεδόν κάθε ταινία που γυριζόταν ήταν μεταφορά κάποιου λογοτεχνικού έργου, όπως το Άνθρωποι και Ποντίκια, Ο μάγος του Οζ, Ανεμοδαρμένα Ύψη. Μεταξύ του 1927 και 1977, τα τρία τέταρτα των βραβευμένων ταινιών ήταν μεταφορές βιβλίων στον κινηματογράφο, με δημοφιλέστερους συγγραφείς τους Ουγκώ, Ντίκενς, Μπαλζάκ. Στα χρόνια που ακολούθησαν, οι μεταφορές βιβλίων στον κινηματογράφο εξακολούθησαν να παραμένουν το ίδιο αγαπητές από το κοινό.

Σήμερα, οι μεταφορές βιβλίων στον κινηματογράφο δεν περιορίζονται πια σε κλασικά μόνο έργα, αλλά συμπεριλαμβάνουν πολλά λογοτεχνικά είδη, ρομάντζα, θρίλερ, τρόμου και αστυνομικά. Κάποια από τα πιο γνωστά έργα είναι η Σιωπή των Αμνών, η Λάμψη, Κάρι, ο Νονός. Σύμφωνα με τις στατιστικές του 1992, το 85% από όλες τις οσκαρικές ταινίες είναι μεταφορές βιβλίων. Και δεν είναι να απορεί κανείς. Υπάρχουν άπειρες ταινίες που έχουν γυριστεί πάνω σε βιβλία και οι οποίες έχουν αντέξει στο χρόνο κι εξακολουθούν να είναι αγαπητές και στις μέρες μας. Κάποιες από αυτές ενδεικτικά: Σφαγείο Νο5, Η Φωλιά του Κούκου, Κατς-22.

Παρόλη την αυξανόμενη δημοτικότητα αυτών των ταινιών, υπάρχουν και πολλές ανησυχίες και διαφωνίες σχετικά με το θέμα και δεν είναι όλες για τους ίδιους λόγους. Για παράδειγμα, πολλοί πιστεύουν ότι οι μεταφορές βιβλίων στον κινηματογράφο εκφυλίζουν κατά κάποιο τρόπο το είδος του κινηματογράφου, που είναι κι αυτό ένα είδος τέχνης κι έχει τους δικούς του τρόπους και «νόμους» δημιουργικότητας, και το να πατά πάνω σε κάποιο άλλο είδος στερεί τις δυνατότητές του, στιγματίζοντας τον κινηματογράφο ως μέσο προβολής της λογοτεχνίας, παρά ως τέχνη ξεχωριστή.

Αλλά η περιφρόνηση των ταινιών που γυρίζονται βασισμένες σε βιβλία δε σημαίνει πως θα πρέπει να σταματήσουν τα βιβλία να μεταφέρονται και σε άλλα είδη τέχνης, αλλά να μη γίνονται ταινίες. Είναι πιο λογικό ένα έργο όπως πχ ο Ρωμαίος και η Ιουλιέτα να μεταφερθεί στην όπερα ή το μπαλέτο, παρά να γίνει ταινία. Οπότε η ανησυχία είναι όχι πως η μεταφορά του βιβλίου θα υποβαθμίσει το βιβλίο, αλλά το πού θα μεταφερθεί. Και στον κινηματογράφο θεωρείται – όπως δήλωσε ο σκηνοθέτης Alain Resnais – ξαναζέσταμα φαγητού.

Υπάρχουν πάντως συγγραφείς που απολαμβάνουν τη μεταφορά των βιβλίων τους στη μεγάλη οθόνη, όπως πχ ο Γουίλιαμ Στάιρον, ο συγγραφέας της Εκλογής της Σόφι, ο οποίος παρά το ότι ευχαριστήθηκε με το έργο, προτίμησε να μην αναμειχθεί στα γυρίσματα. Ο Βόννεγκατ, συγγραφέας του Σφαγείου Νο5, θεώρησε πως η Universal Pictures δημιούργησε μια τέλεια μεταφορά του βιβλίου του, αλλά τελικά παραδέχτηκε πως δεν του άρεσε το πόσο βιομηχανοποιημένη ήταν η ταινία.

Ένα άλλο επιχείρημα κατά των μεταφορών βιβλίων στον κινηματογράφο είναι πως κάτι τέτοιο βλάπτει τελικά και τα δύο είδη τέχνης. Η Βιρτζίνια Γουλφ είχε πει πως αυτή η συγχώνευση/συνεργασία λογοτεχνίας και κινηματογράφου είναι αφύσικη και καταστροφική και για τα δύο, με ζημιωμένο στο τέλος το βιβλίο. Η Hannah Arendt ισχυρίστηκε πως το πρόβλημα με τις ταινίες που γυρίζονται από βιβλία είναι πως κάτι τέτοιο οι παραγωγοί το κάνουν όταν ξεμένουν από ιδέες και το κακό είναι πως το υλικό πρέπει να δουλευτεί και να προσαρμοστεί στον κινηματογράφο για να γίνει διασκεδαστικό και μαζικό, αλλοιώνοντας σημαντικά το αρχικό έργο.

Σκεφτείτε λίγο την περίπτωση της ιστορίας του Salinger “Uncle Wiggly in Connecticut”, που γυρίστηκε ταινία το 1949 με τίτλο “My foolish Heart”. Ελάχιστες ομοιότητες παρουσιάζει η ταινία με το βιβλίο. Η ιστορία μετατράπηκε από την απεικόνιση την προαστιακής κοινωνίας σε ρομάντζο με ευτυχές τέλος. Ο Salinger απογοητεύτηκε τόσο πολύ, που αποφάσισε να μην επιτρέψει ποτέ ξανά βιβλίο του να μεταφερθεί στον κινηματογράφο, με αποτέλεσμα ποτέ να μη δούμε το Φύλακα στη Σίκαλη στη μεγάλη οθόνη. Μετά είναι και η περίπτωση της Willa Cather, το βιβλίο της οποίας “a lost lady” γυρίστηκε μια μετριότατη ταινία το 1934 που υποβάθμισε ακόμα και το ίδιο το βιβλίο, με αποτέλεσμα και η Cather να δηλώσει πως ποτέ δε θα επιτρέψει άλλη φορά ο κινηματογράφος να αγγίξει κανένα από τα βιβλία της.

Με τόσο σαρωτική αρνητική αντιμετώπιση, είναι λογικό να αναρωτιέται κανείς το πώς γίνεται και σήμερα ακόμα οι μεταφορές βιβλίων στον κινηματογράφο εξακολουθούν να παραμένουν τόσο δημοφιλείς. Ο Hutcheon θεωρεί πως ο λόγος είναι το ότι ο κόσμος νιώθει καλά με το να ξέρει ότι θα δει κάτι που το γνωρίζει και κατά πάσα πιθανότητα δε θα απογοητευτεί.

Κι αυτός είναι ο κύριος λόγος που οι παραγωγοί ταινιών εξακολουθούν να γυρίζουν σε ταινίες διάφορα βιβλία: Ξέρουν ότι θα πουλήσουν. Τα μπεστ σέλερς έχουν ήδη ένα μεγάλο κοινό, κι είναι πολύ πιθανότερο οι παραγωγοί να βγάλουν καλά λεφτά από το να ρισκάρουν με ένα ορίτζιναλ σενάριο. Υπάρχουν αυτοί που θα δουν την ταινία μόνο και μόνο για να ξανανιώσουν τα όσα ένιωσαν διαβάζοντας το βιβλίο. Υπάρχουν κι αυτοί που θα δουν την ταινία μόνο και μόνο για να τη συγκρίνουν με το βιβλίο. Υπάρχουν κι αυτοί που μισούν τις ταινίες βασισμένες σε βιβλία και θέλουν να τις δουν μόνο και μόνο για να πουν μετά το πόσο μεγάλη αποτυχία ήταν. Κι ύστερα είναι κι αυτοί που ποτέ δε θα διαβάσουν το βιβλίο, αλλά θεωρούν πως το να δουν την ταινία του είναι το ίδιο. Ό,τι από όλα και να ισχύει, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει το γεγονός ότι οι μεταφορές των βιβλίων στον κινηματογράφο πουλάνε και θα συνεχίσουν να πουλάνε.

Παρά τα όσα είπε τότε η Βιρτζίνια Γουλφ, οι ταινίες γυρισμένες με βάση βιβλία μπορεί πράγματι να ωφελήσουν και τη λογοτεχνία αλλά και τον κινηματογράφο. Υπάρχουν βιβλία που έχουν επανεκδοθεί μετά τη μεταφορά τους στον κινηματογράφο, συνήθως με το σλόγκαν: Now a Major Motion Picture. Υπάρχουν πολλά ξεχασμένα βιβλία, πολλά πεθαμένα βιβλία, που ο κινηματογράφος επαναφέρει στη ζωή κι έτσι μπαίνουν στο επίκεντρο της προσοχής (ξανά). Με την ίδια λογική, μια ταινία μπορεί να επωφεληθεί της υπάρχουσας αναγνωρισιμότητας του βιβλίου, χρησιμοποιώντας τον αρχικό τίτλο ως τακτική μάρκετινγκ: Τζέιν Έυρ, Περηφάνια και Προκατάληψη, Άννα Καρένινα, Έμμα.

Μετά, είναι και η σχέση του βιβλίου-που-έγινε-ταινία, με βάση το πόσο ανταποκρίνεται η ταινία στο αρχικό έργο. Οι κριτικοί θεωρούν πως η πιστή απόδοση ενός βιβλίου μετράει, αν μετράει για τον θεατή. Το να ακολουθηθεί πιστά το βιβλίο όταν γυρίζεται σε ταινία, είναι πρόβλημα αν το κοινό έχει τέτοιες προσδοκίες ή απαιτήσεις. Αυτό αφορά κυρίως έργα με πολύ μεγάλο αριθμό φαν, όπως Χάρι Πόττερ, Αγώνες Πείνας, Twilight, ή ακόμα και ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών, ή οι άθλιοι του Ουγκώ. Υπάρχουν ακόμα και κριτικοί που βάζουν τον εαυτό τους στη θέση ενός θεατή που όχι απλώς έχει διαβάσει το βιβλίο, αλλά και περιμένει η ταινία να είναι απόλυτα πιστή σε αυτό. Κι αυτό είναι λάθος. Θα έπρεπε να αντιμετωπίζουν την ταινία ως κινηματογράφο, ως το συγκεκριμένο είδος τέχνης, κι όχι ως αποτέλεσμα μίμησης ενός έργου που ανήκει σε διαφορετικό είδος.

Ένα πράγμα που πρέπει να γίνει σχετικά με τις μεταφορές βιβλίων στη μεγάλη οθόνη, είναι να μην προσποιούνται πως δεν είναι μεταφορές βιβλίων στη μεγάλη οθόνη. Υπάρχουν περιπτώσεις που το γεγονός ότι μια ταινία βασίζεται σε βιβλίο δε γνωστοποιείται, ή το βιβλίο δεν είναι αρκετά γνωστό. Πάντως η αναφορά στο αρχικό έργο πρέπει να γίνεται, άσχετα με το πόσο πιστή είναι η μεταφορά. Η Κάθριν Γκραντ δήλωσε πως δεν υπάρχει «κρυφή μεταφορά βιβλίου στον κινηματογράφο».

Αναμνήσεις: Αυτό είναι κάτι που σχεδόν ποτέ δεν τονίζεται, όμως πραγματικά, τόσο οι αναγνώστες του βιβλίου όσο και οι θεατές της ταινίας, αυτό περιμένουν: Να ξαναθυμηθούν τα όσα ένιωσαν διαβάζοντας το βιβλίο. Η συγγραφέας Christine Geraghty επικεντρώνεται όχι τόσο στον τρόπο που μεταφέρεται ένα βιβλίο στον κινηματογράφο, όσο στον τρόπο που η ταινία ξυπνά μνήμες και συναισθήματα στο θεατή. Το βιβλίο της “Now a Major Picture” μιλάει για τις ψυχικές και συναισθηματικές επιρροές των ταινιών στους θεατές, ειδικά σε αυτούς που έχουν διαβάσει το βιβλίο πριν παρακολουθήσουν την ταινία. Ισχυρίζεται πως οι ταινίες συνήθως κουβαλούν ένα συναισθηματικό βάρος, παρόλα αυτά, δε σημαίνει πως η ταινία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν κινηματογραφική παραγωγή όπως όλες.

Ακόμα κι αν κάποιος εναντιώνεται στις μεταφορές βιβλίων στη μεγάλη οθόνη, είναι λάθος να τις αντιμετωπίζει μειονεκτικά, επειδή έτσι απορρίπτεται η ευκαιρία να δούμε και τη λογοτεχνία αλλά και τον κινηματογράφο από μια διαφορετική οπτική. Μια ταινία γυρισμένη με βάση ένα λογοτεχνικό έργο, είναι ένας τρόπος να δούμε και το καθαυτό λογοτεχνικό έργο με άλλη ματιά, να το εκτιμήσουμε με άλλο τρόπο πέραν της ανάγνωσης κι ένας διαφορετικός τρόπος προσέγγισης και ανάλυσής του. Είναι πολύ σημαντικό να αναγνωρίζουμε τη σπουδαιότητα αυτών των ταινιών, παρόλο που δε θα υπήρχαν χωρίς το αρχικό έργο.

Θόδωρος Νάσος

********************************************

To κείμενο του Θόδωρου Νάσου,
συμπεριλαμβάνεται στο πέμπτο τεύχος του ArsOvi που μπορείτε να βρείτε ΕΔΩ:

Ovi_greece_0517_004a.gif

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s