Η μετάφραση ως όπλο δημιουργίας

Όλες οι μεταφράσεις απαιτούν άριστη γνώση της γλώσσας του πρωτότυπου και της γλώσσας-στόχου, καθώς και την κατανόηση του πολιτιστικού υπόβαθρου και του πλαισίου στο οποίο μεταφράζεται ένα κείμενο. Στην περίπτωση μιας λογοτεχνικής μετάφρασης όμως, διάφορα προβλήματα, όπως η υποκειμενική ερμηνεία του αρχικού κειμένου, ξεχωρίζουν τη συγκεκριμένη διαδικασία από τις υπόλοιπες μη-λογοτεχνικές μεταφράσεις.

Η γλώσσα ως όπλο δημιουργίας.

Ovi_greece_0417_027e.gifΚατ’ αρχάς, στη λογοτεχνική μετάφραση, η γλώσσα είναι ένα τέλος και η λειτουργία της ξεπερνά την απλή επικοινωνία. Η λογοτεχνική δημιουργικότητα δεν είναι απαραίτητη μόνο κατά τη διάρκεια συγγραφής ενός έργου, αλλά και κατά τη διάρκεια της μετάφρασής του. Η δεύτερη διαφέρει στο ότι συνδέεται εγγενώς με τη μορφή και τον τόνο του αρχικού έργου. Αυτή η δημιουργική μετάφραση περιλαμβάνει τη σύνθεση μιας σειράς στοιχείων, όπως το ρυθμό, τη στίξη, τη σύνταξη, τη διάθεση και το νόημα – με άλλα λόγια το περιεχόμενο και τη μορφή. Σύμφωνα με τον Ziaul Haque (Διεθνές Πανεπιστήμιο του Sylhet), ένα από τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι μεταφραστές λογοτεχνίας είναι ότι ξεχνούν πως τα διάφορα στοιχεία λειτουργούν μαζί σε μια διαλεκτική σχέση μέσα σ’ ένα λογοτεχνικό έργο. Αυτή η σχέση πρέπει να διατηρηθεί, να αναπαραχθεί, ή έστω να προσεγγιστεί στη μετάφραση ώστε το αποτέλεσμα να πλησιάζει όσο το δυνατόν περισσότερο το αρχικό έργο.

Δύο γλώσσες, δύο κόσμοι

Όμως, τι πραγματικά σημαίνει το «να διατηρηθεί η διαλεκτική σχέση του αρχικού έργου» ή «να μεταφραστεί με παρόμοιο τρόπο όπως το αρχικό έργο»; Αν θέλουμε να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα, ερχόμαστε αντιμέτωποι με ακόμη μία βασική δυσκολία στη διαδικασία της λογοτεχνικής μετάφρασης: Όταν η αρχική γλώσσα και η γλώσσα στόχος αναπαράγονται από ανθρώπους διαφορετικών πολιτισμικών ομάδων και στρωμάτων, τότε τα νοήματα, τα συναισθήματα και οι αντιδράσεις στα λογοτεχνικά κείμενα πολλές φορές διαφέρουν εντελώς από εκείνες που δημιουργούνται στο αναγνωστικό κοινό του αρχικού κειμένου. Ο Αμερικανός ανθρωπολόγος και γλωσσολόγος Edward Sapir, ο οποίος ανέπτυξε τη θεωρία της γλωσσικής σχετικότητας, πίστευε πως δύο γλώσσες δεν μπορούν ποτέ να αντιπροσωπεύσουν την ίδια κοινωνική πραγματικότητα, καθώς η κάθε γλώσσα δημιουργεί τη δική της κοσμοθεωρία. Με αυτόν τον τρόπο, η αναδημιουργία του αποτελέσματος ή των συναισθημάτων που πηγάζουν από την αρχική ανάγνωση στο κοινό-στόχος, είναι μια ιδιαίτερα περίπλοκη διαδικασία.

Σε πρακτικό επίπεδο

Εκτός από αυτά τα θεωρητικά και φιλοσοφικά θέματα, οι λογοτεχνικοί μεταφραστές αντιμετωπίζουν και στην πράξη σοβαρά προβλήματα. Ένα παράδειγμα είναι η λογοτεχνική άδεια, η οποία επιτρέπει στους συγγραφείς να σπάνε τους γραμματικούς κανόνες, δημιουργώντας εντελώς νέες λέξεις, ακόμα και ολόκληρες νέες γλώσσες. Ακόμη ένα πρόβλημα είναι η μετάφραση των ονομάτων των χαρακτήρων ενός έργου, ειδικά αυτών που το όνομά τους κρύβει και κάποια ιδιαιτερότητα της προσωπικότητάς τους. Το έργο του Όσκαρ Ουάιλντ είναι ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα τέτοιας περίπτωσης. Υπάρχουν αναγραμματισμοί, υπάρχουν και λογοπαίγνια, όπως στο βιβλίο L’Amer της Nicole Brossard, όπου η λέξη amer παίζει με τρεις άλλες λέξεις: Mere (μητέρα), Mer (θάλασσα) και Amer (πικρή). Αλλά και στον Χάρι Πότερ: ο Tom Marvolo Riddle, είναι αναγραμματισμός του «I am Lord Voldemort».

Τα παραδείγματα και οι δυσκολίες φαίνεται πως δεν τελειώνουν εδώ. Συνεχώς προκύπτουν νέες δυσκολίες και προκλήσεις, με κάθε λογοτεχνικό έργο που μεταφράζεται. Κάποιες από αυτές τις δυσκολίες είναι συνδεδεμένες με τα χαρακτηριστικά ενός συγκεκριμένου είδους, ενώ άλλες με τη μοναδικότητα ενός συγκεκριμένου συγγραφέα. Οι δυνατότητες και οι ελιγμοί επίσης δεν τελειώνουν ποτέ, κάτι που κάνει τη λογοτεχνική μετάφραση ένα πλούσιο θέμα να διερευνήσει κανείς, και μια ιδιαίτερη ενδιαφέρουσα δραστηριότητα.

Σοφία Παπαντωνίου

********************************************

Οι κείμενο της Σοφίας Παπαντωνίου,
συμπεριλαμβάνεται στο τέταρτο τεύχος του ArsOvi που μπορείτε να βρείτε ΕΔΩ:

Ovi_greece_0417_008a

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s