…Να σέβεστε!

Η αλήθεια είναι πως δεν ενδιαφέρονται όλοι οι αναγνώστες για την ποιότητα μιας μετάφρασης. Όμως αυτό δεν είναι ανεξήγητο και χωρίς να ληφθεί εντελώς λάθος η λέξη, εξαρτάται από το αναγνωστικό επίπεδο του καθενός. Ο αρχάριος αναγνώστης δεν είναι (ακόμα) σε θέση να ασχοληθεί με μια μετάφραση και το πόσο καλή είναι. Είναι απλό. Αυτό το κομμάτι της αναγνωστικής εμπειρίας κερδίζεται με το χρόνο (ανάγνωσης) και την ποσότητα (αναγνωσμάτων), το είδος (αναγνωσμάτων) που λογικά όσο πιο έμπειρος γίνεται ο αναγνώστης τόσο και πιο απαιτητικός (αν και υπάρχουν αναγνώστες που είναι ταγμένοι σε συγκεκριμένα είδη και δεν έχουν καμία προοπτική για περαιτέρω παιδεμό, δεκτό κι αυτό), άρα και κατά συνέπεια τη συνολική εμπειρία.

Ovi_greece_0417_025e.gifΈνας τρόπος να αναγνωρίσεις το ποιόν μιας μετάφρασης είναι να δεις το έργο και στη γλώσσα του. Απλό κι αυτό, αλλά δε διαβάζουν όλοι σε δυο γλώσσες. Όμως μπορεί κανείς να αναγνωρίσει την καλή ή την κακή μετάφραση ακόμα κι αν δεν μπορεί να διαβάσει το έργο στη γλώσσα του. Συνήθως αυτή η αναγνώριση γίνεται και ασυνείδητα, ασυναίσθητα, και κάποιοι δεν μπορούν να το εξηγήσουν. Όμως το ξέρουν. Είναι πολλές φορές αυτό το κάτι που δε σε αφήνει να ευχαριστηθείς ένα βιβλίο, παρόλο που βλέπεις ότι η ιστορία του είναι καλή, οι χαρακτήρες του καλοί, η πλοκή σωστή/καλή κλπ, κι όμως, λείπει κάτι. Αυτό το κάτι πολλές φορές – τις περισσότερες – ναι, είναι η μετάφραση! Είναι η αποτυχία του μεταφραστή να σε μεταφέρει στον τόπο, το χρόνο, στον κόσμο του βιβλίου που έχει μεταφράσει, είναι η αποτυχία του να σε κάνει να νιώσεις, να συναισθανθείς, να ταυτιστείς. Είναι η αποτυχία του να μεταφέρει το έργο απ’ όπου κι αν προέρχεται κι ό,τι/όποιον κι αν εκπροσωπεί, στον κόσμο σου, στον κόσμο που ξέρεις.

Αντίθετα, είναι και βιβλία που τα ζεις στο πετσί σου. Ταυτίζεσαι και νιώθεις με όλο το είναι σου όλη την εμπειρία της ανάγνωσης, ακόμα κι αν είναι κάποιο έργο μιας εποχής πολύ μακρινής, ενός κόσμου ή μιας κουλτούρας κι ενός πολιτισμού εντελώς έξω από τα όσα γνωρίζεις, κι όμως, έχεις μπει μέσα σε αυτόν τον κόσμο και τον έχεις ζήσει, κι όταν γυρίσεις και την τελευταία σελίδα νιώθεις την πραγματικότητα του δικού σου κόσμου να σε τραβάει βίαια και να σε προσγειώνει, και για λίγες ώρες, ίσως και μέρες, η διάθεσή σου μοιάζει λίγο με αυτές τις στιγμές που μόλις έχεις ξυπνήσει απότομα από ένα πολύ ζωντανό όνειρο και ακροβατείς μεταξύ του εδώ και τώρα, και του ονείρου.

Προσωπικά έχω ένα σημείο αναφοράς ως προς τη δύναμη του καλού μεταφραστή, κι αυτό το βιβλίο υπήρξε η αφορμή όχι απλώς να εκτιμήσω τη σημασία της καλής μετάφρασης, αλλά να επιλέγω βιβλία κοιτώντας ΚΑΙ το ποιος έχει κάνει τη μετάφραση, κι έχω απορρίψει βιβλία επειδή το όνομα του μεταφραστή μου εγγυάται …αποτυχία: Είναι τα σταφύλια της οργής, ένα βιβλίο συγκλονιστικό σε όλο του το εύρος, στις εικόνες του, στους διαλόγους του, στους χαρακτήρες και τις περιγραφές του, στην αποτύπωση της εποχής και της περιοχής, στα πάντα του. Μου έκανε τόση εντύπωση η δύναμη αυτού του έργου που αποφάσισα να το διαβάσω και στη δική του γλώσσα, με το σκεπτικό ότι αν, η μετάφραση ήταν τόσο τεράστια, τότε στο πρωτότυπο πώς θα ένιωθα; Κι όμως, αποδείχτηκε ότι ο Κοσμάς Πολίτης στα Σταφύλια της Οργής δεν έκανε μετάφραση. Ξανάγραψε το βιβλίο από την αρχή. Αυτό είναι λιγάκι δύσκολο να το εξηγήσω και να το καταλάβει ένας αναγνώστης που δεν έχει διαβάσει έστω ένα βιβλίο στη γλώσσα του και μάλιστα βιβλίο που η μετάφρασή του να είναι καταπληκτική. Έχει τύχει να συζητήσω με φίλους αναγνώστες και να διαφωνήσουμε ως προς το αν μια μετάφραση πρέπει να είναι πιστή ή καλή. Κι εδώ θα αναφέρω κάτι που το έχω δει να το λένε οι υποτιτλιστές: Η καλή μετάφραση δεν είναι πιστή και η πιστή μετάφραση δεν είναι καλή. Και με αυτό συμφωνώ απόλυτα. Υπάρχουν πάρα πολλά παραδείγματα λέξεων, εκφράσεων, προτάσεων ακόμα και παραγράφων που είναι αδύνατο να μεταφραστούν στη γλώσσα μας, κι αν μεταφραστούν πιστά, τότε το αποτέλεσμα μπορεί και να είναι ακόμα και γελοίο, ναι, γελοίο!

Σκεφτείτε κάτι το πολύ απλό (τώρα σας πάω σε επίπεδο δημοτικού, αλλά το υπεραπλουστεύω επίτηδες): Break a leg!

Μια έκφραση που την έχετε δει κι ακούσει χιλιάδες φορές. Σημαίνει… σημαίνει τι; Σπάσε πόδι. Οκέι, αυτό σημαίνει. Μεταφράζοντάς το …πιστά. Αλλά τι νόημα έχει αυτό για μας; Εδώ στην Ελλάδα, για τους Έλληνες/ελληνόφωνους αναγνώστες; Ποιος μεταφραστής θα μεταφράσει και θα πει σε έναν διάλογο όπου πχ ένας χαρακτήρας ετοιμάζεται να ανέβει στη σκηνή και ο κολλητός του θα του πει «Άντε ρε! Σπάσε πόδι!» και δε θα σηκωθούν οι λέξεις από το βιβλίο να τον βαρέσουν;

Στα Σταφύλια της Οργής, επειδή πήρα και το πρωτότυπο και τα έβαλα δίπλα-δίπλα και διάβαζα παράλληλα, εντόπισα όχι μόνο προτάσεις, αλλά και ολόκληρες παραγράφους που ο Πολίτης έχει αλλάξει/μεταφράσει/ερμηνεύσει διαφορετικά και άσχετα με τις λέξεις του πρωτότυπου. Τι σημαίνει αυτό; Ξέρω κι εγώ; Για έναν φιλόλογο μπορεί να σημαίνει καμπάνα. Πάντως για μένα σημαίνει ότι η μετάφραση κατάφερε να με συγκλονίσει με τη δύναμη των λέξεων που ο Κοσμάς Πολίτης επέλεξε για να ξαναγράψει αυτό το έργο. Γιατί έτσι έπρεπε να κάνει, ώστε εκείνη η εποχή, εκείνος ο τόπος, εκείνοι οι άνθρωποι, να μπουν στην καρδιά μου και να με κάνουν να νιώσω όλα αυτά που ένιωσα διαβάζοντάς το. Και αυτό είναι επιτυχία.

Στην απέναντι πλευρά – γιατί πρέπει να αναφέρω και παράδειγμα κακής μετάφρασης – έχω δύο βιβλία που τα θυμάμαι πολύ χαρακτηριστικά ως αποτυχημένα εξαιτίας της μετάφρασης. Το ένα, παρόλο που η γλώσσα του αρχικού έργου ήταν τα σερβικά ή κροατικά και δεν τη γνωρίζω, αναφερόταν σε μια προσωπική μαρτυρία μιας γυναίκας που επέζησε από τον πόλεμο της Βοσνίας, και μόνο αυτό, είναι αρκετό για να ξέρεις ότι θα διαβάσεις κάτι το δυνατό και απαιτητικό ψυχολογικά. Κι όμως, δεν ένιωσα τίποτα διαβάζοντάς το, απολύτως τίποτα, παρά μόνο αδιαφορία, βαρεμάρα και τελικά δεν το τέλειωσα καν. Το δεύτερο ήταν ένα βιβλίο γεμάτο μουσική, γεμάτο μπλουζ και τζαζ, γεμάτο χρώμα και εικόνες, με φόντο τη Νέα Ορλεάνη κι ένας από τους βασικούς χαρακτήρες ήταν ο Λούις Άρμστρογκ που να πάρει ο διάολος! (φανταστείτε για πόσο δυνατά συναισθήματα θα έπρεπε να προκαλέσει) κι όμως, στη μετάφρασή του, δεν υπήρξε τίποτα. Καμία εικόνα, κανένας ήχος, κανένα χρώμα, καθόλου μουσική. Καθόλου Νέα Ορλεάνη. Αδιαφορία, βαρεμάρα, αποτυχία.

Η λογοτεχνική μετάφραση είναι κάτι πολύ, πολύ, πολύ περισσότερο από την άριστη γνώση μιας γλώσσας. Καταλάβετέ το μερικοί εδώ στην Ελλάδα επιτέλους, γιατί πραγματικά έχετε χαντακώσει υπέροχα βιβλία. Και σίγουρα κανένας συγγραφέας δε θα ήθελε να ξέρει πως το βιβλίο του θα χαλάσει εξαιτίας του μεταφραστή του. Σεβασμός στους συγγραφείς. Σεβασμός στους αναγνώστες.

Κατερίνα Χαρίση

********************************************

Οι κείμενο της Κατερίνας Χαρίση,
συμπεριλαμβάνεται στο τέταρτο τεύχος του ArsOvi που μπορείτε να βρείτε ΕΔΩ:

Ovi_greece_0417_008a

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s