Έθιμα των Φώτων

Τα Θεοφάνεια, που γιορτάζονται στις 6 Ιανουαρίου, είναι η τρίτη στη σειρά μεγάλη γιορτή με την οποία κλείνει το Δωδεκαήμερο του εορτασμού των Χριστουγέννων, με αναφορά στη βάπτιση του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό, από τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή. Ονομάζονται επίσης και Επιφάνεια ή Φώτα.

Από λαογραφικής απόψεως, ως γιορτή φέρουν τον χαρακτηρισμό “θεότρομη”, σε κάποιες μάλιστα περιοχές της Μακεδονίας θεωρούνται ως η μεγαλύτερη γιορτή του χρόνου, κατά την οποία ακόμα και κάθε καινούριο ρούχο το φορούν για πρώτη φορά εκείνη τη μέρα, προκειμένου να “φωτιστεί”.

Σύμφωνα με τα εκκλησιαστικά έθιμα, την παραμονή των Θεοφανείων οι ιερείς γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι ραντίζοντάς τα με αγιασμό (μικρός Αγιασμός), για να απομακρύνουν το “κακό” και ιδιαίτερα τους καλικάντζαρους. Στη λαϊκή αντίληψη επικρατεί η εντύπωση πως οι καλικάντζαροι εξαφανίζονται έντρομοι μπροστά στην παρουσία του παπά. Στα έθιμα της παραμονής καταγράφονται επίσης τα Κάλαντα των Φώτων, που όπως και στις δύο προηγούμενες γιορτές, των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, ψάλλονται από ολιγομελείς ομάδες παιδιών ή και ενηλίκων, συχνά με τη συνοδεία μουσικών οργάνων.

Ανήμερα των Θεοφανείων, χαρακτηριστικό είναι το έθιμο της ανέλκυσης του Σταυρού, που ρίχνεται από τον ιερέα στη θάλασσα ή εναλλακτικά σε ποτάμια και λίμνες (μεγάλος Αγιασμός) και πιάνεται από βουτηχτάδες, που βουτάνε μέσα στο νερό διεκδικώντας την πρωτιά. Όποιος πιάσει πρώτος τον Σταυρό θεωρείται ευλογημένος και τυχερός για ολόκληρη τη χρονιά, και αφού πρώτα τον προσκυνήσει και τον φιλήσει, τον περιφέρει από σπίτι σε σπίτι λαμβάνοντας δώρα.

Ovi_greece_024a

Σε κάποιες περιοχές της περιφέρειας, ανήμερα της γιορτής γίνεται πλειοδοσία για το ποιος θα σηκώσει την εικόνα της βάπτισης, πηγαίνοντας για την τελετή του αγιασμού από την εκκλησία μέχρι το σημείο ρήψης του Σταυρού σε ύδατα. Το άτομο αυτό χαρακτηρίζεται ως ο “κουμπάρος” της χρονιάς και στη συνέχεια, παίρνει την εικόνα στο σπίτι του, όπου και δέχεται τις ευχές των συγχωριανών του. Την ίδια μέρα συνηθίζεται και το πλύσιμο των εικόνων ή και των γεωργικών εργαλείων σε ποτάμια ή θάλασσες, έθιμο με αναφορές στα αρχαία Πλυντήρια, γιορτή που τελούσαν οι Αθηναίοι κατά την αρχαιότητα το μήνα Θαργηλιώνα (τέλη Μαϊου με αρχές Ιουνίου σύμφωνα με το δικό μας ημερολόγιο), πλένοντας το άγαλμα της Πολιάδος Αθηνάς στη θάλασσα.

Τη μεγαλύτερη ιδιαιτερότητα ως προς τα έθιμα των Φώτων παρουσιάζουν κάποιες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας, παλαιότερα και του Πόντου. Πρόκειται για τις μεταμφιέσεις ανδρών με μάσκες και φορεσιές ζωόμορφες, από τις οποίες κρέμονται μεγάλα ποιμενικά κουδούνια και οι οποίοι συμμετέχουν σε αυτοσχέδια θεατρικά δρώμενα, με άφθονο γέλιο. Το συγκεκριμένο έθιμο έχει τις ρίζες του στις αρχαιοελληνικές διονυσιακές τελετές και οι μετέχοντες σε αυτό φέρουν διάφορες ονομασίες ανάλογα με την περιοχή, όπως Ρογκάτσια, Αράπηδες, Μπαμπούγεροι κ.ά. Στον Πόντο ονομάζονταν Μωμόγεροι ή Μωμογέρια.

Ovi_greece_024b

Πηγή: Δ.Σ.Λουκάτου, “Εισαγωγή στην Ελληνική Λαογραφία”, εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα 1992

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s